Koniki polskie

Koniki polskie są jedyną rodzimą, pierwotną rasą koni wywodzącą się bezpośrednio od dzikich tarpanów (Equus caballus gmelini Ant.), które do końca XVIII wieku, a na niektórych terenach nawet do początku XIX wieku, można było spotkać na obszarze dawnej Polski, Litwy i Prus. W tym czasie dziko żyjące tarpany zostały wyłapane, a następnie używano ich często do kojarzeń z miejscowymi końmi. W roku 1936 profesor Tadeusz Vetulani, badacz i propagator koni prymitywnych, rozpoczął eksperyment mający udowodnić, że koniki polskie pochodzą od leśnej odmiany tarpanów (Equus caballus gmelini Ant. forma silvatica Vet). W tym celu grupa koników, najbardziej zbliżona wyglądem do tarpanów, została wykupiona od okolicznej ludności i umieszczona w rezerwacie leśnym w Białowieży. Po śmierci profesora Vetulaniego w 1952 roku, eksperyment nad restytucją tarpana leśnego został wstrzymany. Wznowiono go w roku 1955 w Popielnie, gdzie hodowla koników polskich prowadzona jest do dzisiaj, w dwóch systemach utrzymania: rezerwatowym i stajennym.

Koniki polskie są doskonałym modelem do badania procesów i zachowań występujących u ich dzikich przodków, jak również w populacjach koni dziko żyjących. Księgi stadne dla tej rasy są wydawane od 1962 roku przez Polski Związek Hodowców Koni (PZHK). Krajowa populacja koników polskich, w roku 2010, liczyła około 150 klaczy i 40 ogierów w państwowych ośrodkach hodowli zachowawczej oraz około 550 klaczy i 130 ogierów w hodowli prywatnej. Zgodnie z założeniami przyjętymi w Programie FAO dla Zachowania Zasobów Genetycznych Zwierząt Gospodarskich w oparciu o Konwencję o Różnorodności Biologicznej, rasa ta nadal traktowana jest jako zagrożona wyginięciem, gdyż liczba klaczy hodowlanych na terytorium Unii Europejskiej nie przekracza 5000 sztuk. W Polsce, dzięki wytrwałej pracy hodowlanej w ośrodkach państwowych i prywatnych, populacja koników polskich systematycznie wzrasta i w roku 2015 aktywnych w hodowli było 1301 samic [Polski Związek Hodowców Koni, 2016].

W celu zachowania rasy, jej pierwotnych cech odziedziczonych po tarpanach i różnorodnych możliwości użytkowania, realizowany jest „Program hodowli zachowawczej koników polskich”. Program dotyczy ogierów i klaczy uczestniczących w rozrodzie i służy przede wszystkim do zachowania charakterystycznych cech rasy i doskonalenia jej użytkowości. Prowadzący księgę, Polski Związek Hodowców Koni, powołuje Komisję Księgi Stadnej Koni rasy konik polski, która reprezentuje hodowców koni tej rasy. W opracowanym przez Komisję programie hodowlanym, wymieniono główne cele hodowli zachowawczej koni rasy konik polski, do których należą m.in.: powiększenie liczbowe rasy koników polskich jako rezerwy genetycznej, zwiększającej różnorodność genetyczną ras i typów koni, zgodnie z ogólnymi wytycznymi Światowej i Krajowej Strategii Ochrony Różnorodności Biologicznej; utrzymanie na odpowiednim poziomie wewnątrzrasowej zmienności genetycznej dla zagwarantowania możliwości dalszej pracy hodowlanej w rasie koników polskich oraz utrzymanie i utrwalenie ich cech genotypowych i fenotypowych. Za najbardziej typowe cechy koników polskich uznaje się: myszate umaszczenie, z ciemną pręgą biegnącą przez grzbiet (odziedziczone po dzikich przodkach tarpanach); charakterystyczny pierwotny typ i pokrój; niewielkie wymagania odnośnie żywienia i pielęgnacji, dobrą płodność, zdrowotność i długowieczność, obserwowaną zwłaszcza w rezerwatowym systemie utrzymania.

Hodowla koników polskich utrzymywanych w systemie stajennym została zapoczątkowana w Popielnie w 1949 r. i jest najdłużej prowadzoną hodowlą w Polsce. W grupie stajennej można wyróżnić konie dorosłe należące do stada hodowlanego (klacze i ogiery), młode konie pozostawione na tzw. remont stada oraz konie należące do stada obrotowego, czyli z przeznaczeniem na sprzedaż. Grupa klaczy hodowlanych liczy około 20 osobników. Dodatkowo, każdego roku dochodzą do stada hodowlanego 2 – 3 klacze trzyletnie, które zdały polową próbę dzielności i uzyskały wpis do księgi stadnej. W stadninie w Popielnie podczas stanówki wykorzystywane są 4 lub 5 ogiery czołowe. Zarówno ogiery, jak i klacze, które biorą udział w rozrodzie, uzyskały pozytywny wynik podczas polowej próby dzielności i uzyskały wpis do księgi stadnej. Każdego roku przychodzi na świat zwykle kilkanaście źrebiąt. Grupa stajenna (z wyłączeniem źrebiąt) liczy około 50 koników.

Nieprzerwanie od 1955 r. w Popielnie prowadzona jest hodowla w systemie rezerwatowym, zwanym też wolnościowym. Oznacza to, że koniki przebywają przez cały rok w rezerwacie leśnym, a ingerencja człowieka, zgodnie z założeniami programu hodowlanego, jest ograniczona do minimum. Polega ona na obserwacjach koni żyjących w rezerwacie i interwencjach w momencie zagrożenia życia zwierzęcia (obserwacje koników prowadzone są kilka razy w tygodniu), zimowym dokarmianiu sianem oraz odłowach młodych osobników. Obecnie w rezerwacie żyją trzy tabuny: tabun ogiera Namur P (reprezentujący ród ogiera Glejt I), który liczy obecnie 9 klaczy; tabun ogiera Mor (ród ogiera Chochlik), w którym przebywa 5 klaczy oraz tabun ogiera Hawiak (ród ogiera Liliput), będący najliczniejszym tabunem, w którym znajduje się 11 klaczy. W rezerwacie samotnie przebywa ogier Tytan (ród ogiera Goraj), który z powodu zaawansowanego wieku, został pozbawiony tabunu przez młodszego ogiera. Ogiery Hawiak i Mor zostały sprowadzone z rezerwatu w Zwierzyńcu, należącego do Roztoczańskiego Parku Narodowego. Wprowadzenie ogiera z innego rezerwatu ma na celu zmniejszenie stopnia pokrewieństwa pomiędzy osobnikami. Struktura socjalna tabunów jest bardzo trwała i zmiany zachodzą sporadycznie, polegają głównie na wypędzaniu młodych klaczy przez ojca z macierzystego tabunu. Jest to spontaniczny mechanizm etologiczny zabezpieczający populację przed gwałtownym wzrostem stopnia inbredu wśród osobników żyjących w jednym tabunie. Grupa przebywająca w rezerwacie konika polskiego w Popielnie liczy około 30-35 koników (dodatkowo każdego roku  rodzi się około 15 źrebiąt).

Koniki polskie są dobrymi końmi użytkowymi wykorzystywanymi do celów rekreacji jeździeckiej i hipoterapii. Świetnie sprawdzają się jako konie zaprzęgowe.

Osoba odpowiedzialna za hodowlę konika polskiego: dr hab. n. wet. Marta Siemieniuch
Nadzór merytoryczny: prof. Zbigniew Jaworski